Giữ bản sắc Nhơn Trạch trong hành trình đô thị hóa

Phường Nhơn Trạch hôm nay được hình thành từ thị trấn Hiệp Phước và các xã Phú Thạnh, Long Tân, Phú Hội, Phước Thiền. Mỗi vùng đất có quá trình hình thành, lịch sử và những giá trị văn hóa riêng, cùng góp phần tạo nên bức tranh văn hóa đa dạng của Nhơn Trạch.

Tại Phú Hội, những ngôi nhà cổ là dấu tích rõ nét về quá trình cư dân Nam Bộ đến sinh sống và lập nghiệp. Tiêu biểu là nhà cổ - từ đường họ Đào, còn gọi là Đạt Đức đường, được xây dựng vào cuối thế kỷ XIX. Ngôi nhà nằm trong khuôn viên vườn khoảng 5.000 m², diện tích khoảng 466 m², vừa là nơi thờ tự tổ tiên, vừa là không gian sinh hoạt của dòng họ. Những bộ cột gỗ, vì kèo, vật dụng sinh hoạt và không gian thờ tự được lưu giữ qua nhiều thế hệ không chỉ có giá trị về kiến trúc mà còn giúp thế hệ hôm nay hình dung về nếp sống, gia phong và quá trình gắn bó của người xưa với vùng đất này.

Ngoài nhà cổ họ Đào còn có nhà cổ của ông Phan Văn Cải ở Hiệp Phước và nhà cổ ông Nguyễn Ngọc Khánh ở Phước Thiền. Giá trị của những ngôi nhà không chỉ nằm ở kiến trúc mà còn ở cảnh quan xung quanh như vườn cây, hàng cau, hàng rào xanh và những câu chuyện gia đình được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Nếu nhà cổ lưu giữ câu chuyện của mỗi gia đình, dòng họ thì đình, miếu lại lưu giữ ký ức của cả cộng đồng. Hiệp Phước là một trong những địa bàn còn nhiều dấu tích của làng Việt xưa với hệ thống đình, miếu, chùa và nhà cổ. Đình Mỹ Khoan, đình Hiệp Phước, đình Phước Lai, miếu Chòm Dầu, miếu Cầu Ngang... không chỉ là những công trình tín ngưỡng mà còn gắn với quá trình hình thành cộng đồng cư dân nơi đây.

Tại Phước Thiền, đình Phước Thiền, còn gọi là đình Ông Cọp, là một công trình tiêu biểu, gắn với quá trình cư dân đến khai phá, lập làng, đồng thời mang giá trị về lịch sử, kiến trúc và tín ngưỡng dân gian. Đình Phước Thiền và đình Phú Mỹ còn gắn với lịch sử đấu tranh cách mạng của địa phương, trở thành những địa chỉ góp phần giáo dục truyền thống cho thế hệ hôm nay.

Đình Phú Mỹ có niên đại từ thời Gia Long, khoảng năm 1802. Từ năm 1970, đình còn là nơi tôn vinh, thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh. Qua một mái đình, vì thế có thể nhìn thấy nhiều lớp lịch sử của Nhơn Trạch, từ những ngày đầu khai hoang, lập làng đến những năm tháng chiến tranh và quá trình xây dựng quê hương hôm nay.

Những giá trị ấy vẫn đang hiện diện trong đời sống cộng đồng. Đầu năm 2026, lễ Kỳ yên tiếp tục được tổ chức tại đình Phú Mỹ 2, đình Phước Thiền và đình Mỹ Khoan với các nghi thức truyền thống như thỉnh sắc, túc yết, chánh tế, lễ tạ. Người dân địa phương cùng những người con quê hương đang sinh sống ở nơi khác trở về tham dự. Mỗi mùa Kỳ yên, đình làng lại trở thành không gian gặp gỡ của cộng đồng. Người lớn truyền lại nghi lễ cho lớp trẻ; những câu chuyện về tiền hiền, hậu hiền và quá trình lập làng được nhắc lại. Qua đó, các giá trị văn hóa không chỉ được bảo tồn mà còn tiếp tục gắn bó với đời sống đương đại.

Tại Long Tân, hệ thống đình, miếu cũng phản ánh quá trình hình thành và phát triển của các cộng đồng dân cư. Đình Long Hiệu, đình Bình Phú, đình Tân Tường, đình Trung Vĩnh Tuy cùng các miếu như miếu Bà Cây Đa, miếu Xóm Hố... đều gắn với đời sống tinh thần của người dân. Đình Long Hiệu từng bị đốt trong chiến tranh năm 1947 và được người dân dựng lại sau năm 1955. Câu chuyện ấy cho thấy ký ức lịch sử không chỉ nằm trong sách vở mà còn hiện diện trong những công trình được cộng đồng gìn giữ, phục dựng qua những giai đoạn khó khăn.

Tại Phú Thạnh, Miễu Bạch Hổ, còn gọi là miễu Đôi, cũng lưu giữ một câu chuyện đặc biệt. Theo tư liệu lịch sử địa phương, miễu được xây dựng từ năm 1928, gồm một gian thờ Bạch Hổ và một gian thờ chiến sĩ trận vong. Ngôi miếu là dấu tích của một thời kỳ vùng đất còn nhiều hiểm nguy, khi cư dân khai phá phải thích nghi với môi trường tự nhiên và hình thành những tín ngưỡng để gửi gắm niềm tin. Qua thời gian, những tín ngưỡng ấy trở thành một phần ký ức văn hóa của cộng đồng.

Bên cạnh đình, miếu và nhà cổ, các nhà bia ghi danh liệt sĩ ở Phú Hội, Long Tân, Phước Thiền, Hiệp Phước góp thêm một lớp ký ức về những người đã hy sinh trong các cuộc kháng chiến. Mỗi địa danh, dù là một công trình lớn hay một ngôi miếu nhỏ, đều góp phần kể câu chuyện về vùng đất và con người Nhơn Trạch.

Bảo tồn không có nghĩa là giữ mọi thứ nguyên trạng như ngày xưa. Điều quan trọng là tìm được cách để những giá trị cũ tiếp tục tồn tại và phát huy trong không gian đô thị mới. Các đình, miếu, nhà cổ và địa điểm lịch sử có thể được kết nối, giới thiệu như những điểm đến văn hóa, giúp người dân hiểu hơn về quê hương và du khách có thêm cơ hội khám phá lịch sử vùng đất.

Để những giá trị ấy không chỉ nằm trên giấy hay trong ký ức, công tác quản lý, bảo vệ và phát huy hệ thống di tích trên địa bàn cần tiếp tục được quan tâm. Những công trình có dấu hiệu xuống cấp cần được kiểm tra, tu bổ phù hợp; các lễ hội, sinh hoạt tín ngưỡng truyền thống được duy trì theo hướng văn minh, an toàn và phù hợp với đời sống cộng đồng. Cùng với đó, việc đưa giá trị di tích đến gần hơn với thế hệ trẻ cũng có ý nghĩa quan trọng. Các đình, miếu và địa điểm lịch sử có thể trở thành những không gian giáo dục truyền thống cho đoàn viên, thanh niên, học sinh và người dân. 

Từ những giá trị được gìn giữ qua thời gian có thể thấy, bảo tồn văn hóa ở Nhơn Trạch cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa với quá trình phát triển đô thị. Giữ gìn không có nghĩa là để di tích đứng yên giữa một đô thị đang thay đổi, mà là tìm cách để những giá trị ấy tiếp tục hiện diện, được sử dụng và có ý nghĩa trong đời sống mới. Khi một mái đình vẫn vang tiếng lễ hội, một di tích vẫn là nơi giáo dục truyền thống, một căn nhà cổ vẫn được chăm sóc và những câu chuyện về vùng đất vẫn được kể cho thế hệ sau, quá khứ sẽ không bị tách khỏi hiện tại. Đó cũng là cách để Nhơn Trạch phát triển một diện mạo hiện đại mà không đánh mất những giá trị đã làm nên bản sắc riêng của mình.